CAR-T (خىمېرلىق ئانتىگېن قوبۇللىغۇچىسى T ھۈجەيرىسى) دېگەن نېمە؟
ئالدى بىلەن، ئىنساننىڭ ئىممۇنىتېت سىستېمىسىغا نەزەر سالايلى.
ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بەدەننى قوغداش ئۈچۈن بىرلىكتە ئىشلەيدىغان ھۈجەيرىلەر، توقۇلمىلار ۋە ئەزالار تورىدىن تەركىب تاپقان. مۇھىم ھۈجەيرىلەرنىڭ بىرى ئاق قان ھۈجەيرىلىرى، يەنى لېيكوتسىتلار بولۇپ، ئۇلار ئىككى خىل ئاساسلىق تۈرگە بۆلۈنىدۇ، ئۇلار كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى ئورگانىزملارنى ياكى ماددىلارنى ئىزدەپ يوقىتىدۇ.
لېيكوتسىتلارنىڭ ئىككى ئاساسلىق تۈرى تۆۋەندىكىچە:
Ø فاگوتسىتلار، تاجاۋۇزچى ئورگانىزملارنى چايناپ ئۆلتۈرىدىغان ھۈجەيرىلەر
Ø لىمفا ھۈجەيرىلىرى، بەدەننىڭ ئىلگىرىكى تاجاۋۇزچىلارنى ئېسىدە ساقلىشى ۋە تونۇشىغا ياردەم بېرىدىغان ھەمدە بەدەننىڭ ئۇلارنى يوقىتىشىغا ياردەم بېرىدىغان ھۈجەيرىلەر
بىر قاتار ئوخشىمىغان ھۈجەيرىلەر فاگوسىت دەپ قارىلىدۇ. ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تۈرى نېيتروفىل بولۇپ، ئاساسلىقى باكتېرىيە بىلەن كۈرەش قىلىدۇ. ئەگەر دوختۇرلار باكتېرىيە يۇقۇملىنىشىدىن ئەنسىرەيدىغان بولسا، ئۇلار بىماردا يۇقۇملىنىش سەۋەبىدىن پەيدا بولغان نېيتروفىل سانىنىڭ كۆپىيىشىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن قان تەكشۈرۈشىنى بۇيرۇشى مۇمكىن. باشقا ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆزىگە خاس خىزمىتى بار بولۇپ، بەدەننىڭ مەلۇم بىر خىل تاجاۋۇزچىغا مۇۋاپىق ئىنكاس قايتۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
ئىككى خىل لىمفا ھۈجەيرىسى B لىمفا ھۈجەيرىسى ۋە T لىمفا ھۈجەيرىسى. لىمفا ھۈجەيرىلىرى سۆڭەك يىلىمىدا پەيدا بولۇپ، ئۇ يەردە تۇرۇپ B ھۈجەيرىسىگە يېتىلىدۇ، ياكى تىمۇس بېزىگە بېرىپ، ئۇ يەردە T ھۈجەيرىسىگە يېتىلىدۇ. B لىمفا ھۈجەيرىلىرى ۋە T لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئايرىم رولى بار: B لىمفا ھۈجەيرىلىرى بەدەننىڭ ھەربىي ئاخبارات سىستېمىسىغا ئوخشايدۇ، ئۇلار نىشانلىرىنى ئىزدەيدۇ ۋە ئۇلارغا قارشى مۇداپىئە كۈچىنى ئەۋەتىدۇ. T ھۈجەيرىلىرى ئەسكەرلەرگە ئوخشايدۇ، ئاخبارات سىستېمىسى بايقىغان تاجاۋۇزچىلارنى يوقىتىدۇ.
ئىممۇنىتېت سىستېمىسى بەدەننى قوغداش ئۈچۈن بىرلىكتە ئىشلەيدىغان ھۈجەيرىلەر، توقۇلمىلار ۋە ئەزالار تورىدىن تەركىب تاپقان. مۇھىم ھۈجەيرىلەرنىڭ بىرى ئاق قان ھۈجەيرىلىرى، يەنى لېيكوتسىتلار بولۇپ، ئۇلار ئىككى خىل ئاساسلىق تۈرگە بۆلۈنىدۇ، ئۇلار كېسەللىك پەيدا قىلغۇچى ئورگانىزملارنى ياكى ماددىلارنى ئىزدەپ يوقىتىدۇ.
لېيكوتسىتلارنىڭ ئىككى ئاساسلىق تۈرى تۆۋەندىكىچە:
Ø فاگوتسىتلار، تاجاۋۇزچى ئورگانىزملارنى چايناپ ئۆلتۈرىدىغان ھۈجەيرىلەر
Ø لىمفا ھۈجەيرىلىرى، بەدەننىڭ ئىلگىرىكى تاجاۋۇزچىلارنى ئېسىدە ساقلىشى ۋە تونۇشىغا ياردەم بېرىدىغان ھەمدە بەدەننىڭ ئۇلارنى يوقىتىشىغا ياردەم بېرىدىغان ھۈجەيرىلەر
بىر قاتار ئوخشىمىغان ھۈجەيرىلەر فاگوسىت دەپ قارىلىدۇ. ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان تۈرى نېيتروفىل بولۇپ، ئاساسلىقى باكتېرىيە بىلەن كۈرەش قىلىدۇ. ئەگەر دوختۇرلار باكتېرىيە يۇقۇملىنىشىدىن ئەنسىرەيدىغان بولسا، ئۇلار بىماردا يۇقۇملىنىش سەۋەبىدىن پەيدا بولغان نېيتروفىل سانىنىڭ كۆپىيىشىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن قان تەكشۈرۈشىنى بۇيرۇشى مۇمكىن. باشقا ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆزىگە خاس خىزمىتى بار بولۇپ، بەدەننىڭ مەلۇم بىر خىل تاجاۋۇزچىغا مۇۋاپىق ئىنكاس قايتۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.
ئىككى خىل لىمفا ھۈجەيرىسى B لىمفا ھۈجەيرىسى ۋە T لىمفا ھۈجەيرىسى. لىمفا ھۈجەيرىلىرى سۆڭەك يىلىمىدا پەيدا بولۇپ، ئۇ يەردە تۇرۇپ B ھۈجەيرىسىگە يېتىلىدۇ، ياكى تىمۇس بېزىگە بېرىپ، ئۇ يەردە T ھۈجەيرىسىگە يېتىلىدۇ. B لىمفا ھۈجەيرىلىرى ۋە T لىمفا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئايرىم رولى بار: B لىمفا ھۈجەيرىلىرى بەدەننىڭ ھەربىي ئاخبارات سىستېمىسىغا ئوخشايدۇ، ئۇلار نىشانلىرىنى ئىزدەيدۇ ۋە ئۇلارغا قارشى مۇداپىئە كۈچىنى ئەۋەتىدۇ. T ھۈجەيرىلىرى ئەسكەرلەرگە ئوخشايدۇ، ئاخبارات سىستېمىسى بايقىغان تاجاۋۇزچىلارنى يوقىتىدۇ.
خىمېر ئانتىگېن رېتسېپتورى (CAR) T ھۈجەيرە تېخنىكىسى: بىر خىل قوبۇل قىلىش ھۈجەيرە ئىممۇنىتېت داۋالاش ئۇسۇلى (ACI). بىمارنىڭ T ھۈجەيرىسى گېن قايتا قۇرۇش تېخنىكىسى ئارقىلىق CAR نى ئىپادىلەيدۇ، بۇ ئۈنۈم بېرىدىغان T ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئادەتتىكى ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىلىرىگە قارىغاندا تېخىمۇ نىشانلىق، ئۆلۈمگە ئېلىپ بارىدىغان ۋە داۋاملىق بولۇشىغا ياردەم بېرىدۇ، شۇنداقلا راكنىڭ يەرلىك ئىممۇنىتېتنى باستۇرۇش مىكرو مۇھىتىنى يېڭىپ، ساھىبخانىنىڭ ئىممۇنىتېت چىدامچانلىقىنى بۇزالايدۇ. بۇ ئالاھىدە ئىممۇنىتېت ھۈجەيرىسى راكقا قارشى داۋالاش ئۇسۇلى.
CART نىڭ پىرىنسىپى بىمارنىڭ ئۆزىنىڭ ئىممۇنىتېت T ھۈجەيرىلىرىنىڭ «نورمال نۇسخىسى» نى ئېلىپ تاشلاپ، گېن ئىنژېنېرلىقىنى داۋاملاشتۇرۇش، چوڭ تىپتىكى ئادەم قارشى قورال «خىمېر ئانتىگېن رېتسېپتورى (CAR)» نىڭ راكقا خاس نىشانلىرى ئۈچۈن سىناق نەيچىسىدە توپلاش، ئاندىن ئۆزگەرتىلگەن T ھۈجەيرىلىرىنى بىمارنىڭ بەدىنىگە قايتا كىرگۈزۈشتىن ئىبارەت. يېڭى ئۆزگەرتىلگەن ھۈجەيرە رېتسېپتورلىرى رادار سىستېمىسىنى ئورنىتىشقا ئوخشايدۇ، بۇ سىستېما T ھۈجەيرىلىرىنىڭ راك ھۈجەيرىلىرىنى تېپىشى ۋە يوقىتىشىغا يېتەكچىلىك قىلالايدۇ.
BPIH دىكى CART نىڭ ئەۋزەللىكى
ھۈجەيرە ئىچىدىكى سىگنال دائىرىسىنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى پەرقلەر سەۋەبىدىن، CAR تۆت ئەۋلاد تەرەققىي قىلدى. بىز ئەڭ يېڭى ئەۋلاد CART نى ئىشلىتىمىز.
1كوچائەۋلاد: پەقەت بىرلا ھۈجەيرە ئىچىدىكى سىگنال تەركىبى بار ئىدى ۋە ئۆسمىنى چەكلەش ئۈنۈمى ناچار ئىدى.
2ndئەۋلاد: بىرىنچى ئەۋلاد ئاساسىدا بىرلىكتە قوزغىتىش مولېكۇلاسى قوشۇلدى، ۋە T ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆسمىلەرنى ئۆلتۈرۈش ئىقتىدارى ياخشىلاندى.
3rdئەۋلاد: CAR نىڭ ئىككىنچى ئەۋلادىغا ئاساسەن، T ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆسمە كۆپىيىشىنى چەكلەش ۋە ئاپپتوزنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىقتىدارى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ياخشىلاندى.
4thھاسىل بولۇش: CAR-T ھۈجەيرىلىرى CAR نىشان ئانتىگېننى تونۇغاندىن كېيىن، تۆۋەنكى ئېقىمدىكى ترانسكرىپسىيە ئامىلى NFAT نى ئاكتىپلاشتۇرۇپ، ئىنتېرلېيكىن-12 نى قوزغىتىش ئارقىلىق ئۆسمە ھۈجەيرىسى توپىنى تازىلاشقا قاتنىشالايدۇ.
داۋالاش تەرتىپى
1) ئاق قان ھۈجەيرىسىنى ئايرىش: بىمارنىڭ T ھۈجەيرىلىرى پېرىفېرىيە قانىدىن ئايرىۋېلىنىدۇ؛
2) T ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئاكتىپلىشىشى: ئانتىتېلا بىلەن قاپلانغان ماگنىتلىق مارجانلار (سۈنئىي دېندرىت ھۈجەيرىلىرى) T ھۈجەيرىلىرىنى ئاكتىپلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ؛
ترانسفېكسىيە: T ھۈجەيرىلىرى CAR نى سىناق نەيچىسىدە ئىپادىلەش ئۈچۈن گېن جەھەتتىن ئۆزگەرتىلگەن.
3) كۈچەيتىش: گېنى ئۆزگەرتىلگەن T ھۈجەيرىلىرى سىناق نەيچىسىدە كۈچەيتىلىدۇ.
4) خىمىيىلىك داۋالاش: بىمارغا T ھۈجەيرىسىنى قايتا قۇيۇشتىن بۇرۇن خىمىيىلىك داۋالاش ئېلىپ بېرىلىدۇ؛
5) قايتا قۇيۇش: گېنى ئۆزگەرتىلگەن T ھۈجەيرىلىرى بىمارنىڭ بەدىنىگە قايتا قۇيۇلىدۇ.
ئەۋزەللىكلىرى:
1)CAR T ھۈجەيرىلىرى يۇقىرى دەرىجىدە نىشانغا ئېلىنىدۇ ھەمدە ئانتىگېنغا خاسلىققا ئىگە راك ھۈجەيرىلىرىنى تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ئۆلتۈرەلەيدۇ.
2)CAR-T ھۈجەيرە داۋالاش ئۇسۇلى ئازراق ۋاقىت تەلەپ قىلىدۇ. CAR T ئۇسۇلى T ھۈجەيرىلىرىنى يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن ئەڭ قىسقا ۋاقىت تەلەپ قىلىدۇ، چۈنكى ئوخشاش داۋالاش ئۈنۈمى ئاستىدا ئازراق ھۈجەيرە تەلەپ قىلىدۇ. سىناق نەيچىسىدىكى يېتىشتۈرۈش دەۋرىنى 2 ھەپتىگىچە قىسقارتقىلى بولىدۇ، بۇ ساقلاش ۋاقتىنى زور دەرىجىدە قىسقارتىدۇ.
3)CAR پەقەت پېپتىد ئانتىگېنلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى شېكەر ۋە ماي ئانتىگېنلىرىنىمۇ تونۇپ، راك ئانتىگېنلىرىنىڭ نىشان دائىرىسىنى كېڭەيتەلەيدۇ. CAR T داۋالاش ئۇسۇلى راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئاقسىل ئانتىگېنلىرى بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. CAR T راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ شېكەر ۋە ماي ئاقسىل بولمىغان ئانتىگېنلىرىنى ئىشلىتىپ، ئانتىگېنلارنى كۆپ خىل ئۆلچەمدە ئېنىقلىيالايدۇ.
4)CAR-T نىڭ كەڭ دائىرىلىك قايتا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بار. بەزى ئورۇنلار EGFR قاتارلىق كۆپ خىل راك ھۈجەيرىلىرىدە ئىپادىلىنىدىغان بولغاچقا، بۇ ئانتىگېننىڭ CAR گېنى ياسالغاندىن كېيىن كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىشكە بولىدۇ.
5)CAR T ھۈجەيرىلىرى ئىممۇنىتېت خاتىرىسىنى ساقلاش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇپ، بەدەندە ئۇزۇن مۇددەت ياشىيالايدۇ. بۇ راكنىڭ قايتا پەيدا بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا كلىنىكىلىق جەھەتتىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.